«Όταν αυξάνει
στο σύνολο του το παραγωγικό κεφάλαιο της αστικής κοινωνίας, τότε γίνεται μια
πιο πολύπλοκη συσσώρευση εργασίας. Τα κεφάλαια αυξάνουν σε αριθμό και σε έκταση.
Η αύξηση των κεφαλαίων αυξάνει των συναγωνισμό ανάμεσα στους καπιταλιστές. [….].
Μόνο πουλώντας πιο φτηνά μπορεί ο ένας καπιταλιστής να εκτοπίσει τον άλλο από
το πεδίο της μάχης και να του αρπάξει το κεφάλαιο του. [….] η παραγωγική δύναμη
της εργασίας μεγαλώνει, με ένα μεγαλύτερο καταμερισμό της εργασίας, με μια πιο
ολόπλευρη εισαγωγή και αδιάκοπη τελειοποίηση των μηχανών. Όσο μεγαλύτερος είναι
ο στρατός των εργατών που μέσα σ΄ αυτόν κατανέμεται η εργασία, όσο πιο γιγάντια
είναι η κλίμακα που εισάγονται οι μηχανές, τόσο περισσότερο ελαττώνεται σχετικά
το κόστος παραγωγής, τόσο πιο καρποφόρα γίνεται η εργασία. Γεννιέται κατά
συνέπεια μια ολόπλευρη άμιλλα, ανάμεσα στους καπιταλιστές για να αυξήσουν τον
αριθμό των μηχανών και να τις εκμεταλλεύονται σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερη
κλίμακα. “
...
”Αυτός
είναι ο νόμος που βγάζει ολοένα την αστική παραγωγή έξω από την παλιά της τροχιά
και που αναγκάζει το κεφάλαιο να εντείνει τις παραγωγικές δυνάμεις της
εργασίας, γιατί τις έχει εντείνει ο νόμος αυτός. Ο νόμος που δεν τον αφήνει
ήσυχο και που ολοένα του μουρμουρίζει:
Εμπρός! Εμπρός!
Ας
συνοψίσουμε: Όσο περισσότερο αυξάνει το παραγωγικό κεφάλαιο, τόσο περισσότερο
απλώνεται ο καταμερισμός της εργασίας και η χρησιμοποίηση των μηχανών, τόσο
περισσότερο απλώνεται και μέσα στους εργάτες ο συναγωνισμός, τόσο περισσότερο λιγοστεύει
ο μισθός (Καρλ Μαρξ, 1972).
Ίσως και
να αρκούν αυτά τα μικρά εδάφια από ένα άρθρο του Κ. Μαρξ στην “ΝΕΑ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ
ΤΟΥ ΡΗΝΟΥ” (Αρ. Φύλλου 269) της 11ης Απρίλη 1849, δύο δεκαετίες πριν την έκδοση
του πρώτου τόμου του έργου του “DAS KAPITAL”,
1867 (2oς
1885, 3ος 1894), ενός έργου που άλλαξε καταλυτικά την ανθρώπινη σκέψη (και όχι
μόνο) στα πεδία της πολιτικής, οικονομικής και ιστορικής φιλοσοφίας και
εισήγαγε στη νεωτερικότητα, το εργαλείο ανάλυσης του “ιστορικού υλισμού”.
Από τα
παραπάνω χωρία αντιλαμβάνεται κάποιος τόσο απλά τι είναι τρόπος παραγωγής, ποιά
μορφή λαμβάνει στην νεωτερικότητα και τις ιστορικές μεταβολές που έλαβαν χώρα
στο δυτικό (κυρίως) κόσμο τον 16ο, 17ο, 18ο και 19ο αιώνα.
Ο Hegel
(μία επίσης γιγαντιαία μορφή της ανθρώπινης σύγχρονης σκέψης), κατέθεσε την
φιλοσοφία της ιστορίας σύμφωνα με το ρεύμα του ιδεαλισμού και περιέγραψε το
κράτος ως ηθική ιδέα που ενσωματώνει τις συλλογικές φιλοδοξίες της κοινωνίας. Ο
Κ. Μαρξ, πατώντας πάνω στην ορθολογικότητα και τους βασικούς κανόνες του
Διαφωτισμού κρατώντας την εγελιανή άποψη, πως η κινητήρια δύναμη της ιστορικής αλλαγής
είναι η διαλεκτική, την διαλεκτική με μία υλιστική ερμηνεία, βάζοντας στο
επίκεντρο της σκέψης του την κριτική στον καπιταλισμό, υπογραμμίζοντας έτσι την
μεταβατική του φύση, στρέφοντας την προσοχή στην συστημική ανισότητα και
αστάθεια, περιγράφοντας το κράτος ως εργαλείο όχι της “γενικής θέλησης”, αλλά ως
ένα σκληρό εκπρόσωπο της “ειδικής θέλησης” και των συμφερόντων της κυρίαρχης
αστικής τάξης. Έτσι έπλασε μία τελεολογική θεώρηση της ιστορίας, η οποία υποστήριζε
πως η κοινωνική εξέλιξη αναπόφευκτα θα κορυφωνόταν με την εδραίωση του
κομμουνισμού.
Η αρχή του καπιταλισμού και η αντίληψη του μέσα από τις
επιστήμες και τις τέχνες
Οι
σύγχρονες μορφές κοινωνικό - οικονομικής ζωής άρχισαν δειλά τον 15ο αιώνα, αλλά
μορφοποιήθηκαν με την εμφάνιση του Διαφωτισμού στην Ευρώπη κατά τον 18ο αιώνα, όπου
έχουμε εμφάνιση των πρώτων συσσωρεύσεων κεφαλαίου. Οι διεργασίες εμφάνισης ήταν
:
1.
πολιτικές (άνοδος του κοσμικού κράτους και των συντεταγμένων πολιτειών),
2.
οικονομικές (παγκόσμια καπιταλιστική οικονομία),
3.
κοινωνικές (σχηματισμός τάξεων και διαίρεση της εργασίας) και
4.
πολιτιστικές (αλλαγή από τον θρησκευτισμό στον κοσμικό πολιτισμό).
Στο σημείο
αυτό θα διηγηθούμε, σύντομα, δύο ιστορίες που κατά την άποψη μας, αποτελούν την
εκκίνηση και τις απαρχές της ιστορικής μεταβολής που χαρακτήρισαν τις σύγχρονες
κοινωνίες και οι οποίες ως ξεχωριστή και μοναδική μορφή κοινωνικής και οικονομικής
ζωής ονομάζονται “νεωτερικότητα”.
Τον
Απρίλιο του 1601 η Αγγλική Εταιρία των Ανατολικών Ινδιών, εξόπλισε και έστειλε
το Ascension,
το Dragon,
το Hector
και το Suzan στις
Ανατολικές Ινδίες, όπου μετά από 18 μήνες επέστρεψαν έμφορτα πιπεριού. Η πρώτη
επιτυχία του 1601 επαναλήφθηκε το Μάρτιο
του 1604. Το 1606 οι μέτοχοι της Εταιρείας είχαν κέρδη, που είχαν αποσβέσει το
100% της επένδυσης τους. Τα κεφάλαια προήρχοντο από πλούσιους εμπόρους του
Λονδίνου και κάποιους αριστοκράτες. Είναι σαφές όμως, παρά το γεγονός πως η διαδικασία
ήταν καπιταλιστική, εντούτοις το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της Ευρώπης μπορούσε
και συνέχιζε τη ζωή του με την καθημερινή του εργασία χωρίς να επηρεάζεται από
τις δραστηριότητες αυτών των κατόχων του κεφαλαίου.
Την
δεκαετία του 1780, δύο Σκωτσέζοι, ο James McConnel και
ο John Kennedy
ταξίδεψαν στο Λάνκαστερ. Με την εμπειρία που απέκτησαν καθώς και κάποια χρήματα
έστησαν την δική τους φίρμα το 1795 με αρχικό κεφάλαιο 1770 λίρες. Σύντομα
έκαναν καλά κέρδη από το γνέσιμο του βαμβακιού και ως το 1800 το κεφάλαιο ήταν
22.000 λίρες. Το 1810 88.000 λίρες και το 1820 είχαν στην κατοχή τους 3 εργοστάσια και είχαν γίνει η μεγαλύτερη και
καλύτερη φίρμα κατασκευής νημάτων στο Μάντσεστερ (Fulcher J., 2006).
Τίποτε πλέον στην Ευρώπη και γενικότερα στον Δυτικό κόσμο δεν ήταν το ίδιο.
Με αυτόν
τον τρόπο ο βιομηχανικός καπιταλισμός άλλαξε την ροή της ανθρωπότητας.
Το προτσές
αυτών των κοσμογονικών αλλαγών, αλλά και η κοινωνική σκέψη που τις δημιούργησε
προσεγγίζονται από πολλές σκοπιές. Πρώτον από την διανοητική ιστορία. “Η
διανοητική ιστορία, είναι ένα ορισμένο είδος ιστορίας, ένας από τους τρόπους
που έχουμε να προσεγγίσουμε το παρελθόν. Η ιδιαιτερότητα της έγκειται στο
γεγονός, ότι εστιάζει την προσοχή της σε μία συγκεκριμένη όψη της ανθρώπινης
ιστορίας, δηλαδή στις σκέψεις και τα συναισθήματα των ανθρώπων” (Μαρκέτος Σ.)
Πέραν των
υπολοίπων νέων επιστημών προσέγγισης των φαινομένων (πολιτική φιλοσοφία,
πολιτική ιστορία, κοινωνιολογία, γλωσσολογία, κοινωνική ανθρωπολογία, πολιτισμικές
σπουδές κ. ά.), θαυμάσια προσέγγιση κάνουν και οι τέχνες του λόγου και της
εικόνας: κινηματογράφος, λογοτεχνία, θέατρο, ποίηση. Πολλές φορές τα σπουδαία
έργα της τέχνης, αυτής της συμπυκνωμένης έντασης της συλλογικής μνήμης, μπορούν
να δουν, να φωτίσουν, να αναλύσουν και να εξηγήσουν εξίσου καλά (αν όχι
καλύτερα) με τις πιο επιστημονικές μεθόδους. Θα κάνουμε μία σταχυολογική
αναφορά μερικών αριστουργηματικών στιγμών, όπου ευφυέστατα μέσα από την τέχνη
περνάει όλη αυτή η οικονομική, κοινωνική και ιστορική αλλαγή που έγινε.
1.
“1900”,
του Μπερνάντο Μπερτολούτσι (κινηματογράφος)
2.
“Ο ΓΑΤΟΠΑΡΔΟΣ”, του Λουκίνο Βισκόντι (κινηματογράφος)
3.
“ΤΟ ΜΙΚΡΟ ΜΑΧΑΓΚΟΝΥ”, του Μπέρτολντ Μπρεχτ (θέατρο)
4.
“Η ΜΠΑΛΑΝΤΑ ΤΟΥ ΚΥΡ ΜΕΝΤΙΟΥ”, του Κώστα Βάρναλη (ποίηση)
Είναι
τυχαίο το γεγονός, πως οι γίγαντες αυτοί είναι μαρξιστές, αλλά και κομμουνιστές
ταυτόχρονα;
Η
ανθρώπινη ιστορία, επομένως, ήταν μία μακραίωνη πάλη μεταξύ των καταπιεσμένων
και των καταπιεστών, μεταξύ εκείνων που εκμεταλλεύονταν τους άλλους και
εκείνους που ήταν θύματα της εκμετάλλευσης. Κάθε στάδιο της ιστορίας , ωστόσο,
σήμανε, μία μετάβαση στο επόμενο και προκάλεσε περαιτέρω ανάπτυξη των
“παραγωγικών δυνάμεων”: του μηχανολογικού εξοπλισμού, της τεχνολογίας, των
εργασιακών διαδικασιών και τα συναφή. Εντούτοις
όμως, ακολουθώντας τα βήματα του Hegel, ο Μαρξ οραματίστηκε το τέλος της ιστορίας, το οποίο θα
επέλθει όταν θα δομηθεί μια κοινωνία που δεν θα περιλαμβάνει εσωτερικές
αντιφάσεις ή ανταγωνισμούς (Heywood
Α., 2007). Γιατί και ο καπιταλισμός είναι καταδικασμένος επειδή ενσωματώνει την
ίδια του την αντίθεση, το προλεταριάτο. Η σύγκρουση μεταξύ καπιταλισμού και
προλεταριάτου συνεπώς θα οδηγήσει σε ένα ανώτερο επίπεδο εξέλιξης, την
εγκαθίδρυση δηλαδή μιας σοσιαλιστικής και τελικά μιας κομμουνιστικής κοινωνίας.
Εν κατακλείδι
Σήμερα,
μετά την κατάρρευση των καθεστώτων που χρησιμοποίησαν τον μαρξισμό ως πυρήνα του
“αναπότρεπτου περάσματος”, (κατά τον Μαρξ) από τον καπιταλισμό στο σοσιαλισμό
και την πορεία προς την αταξική κοινωνία (κομμουνισμός), αλλά και την
αποθεωτική επιβολή του φιλελευθερισμού (με την στρέβλωση του – τον νεοφιλελευθερισμό
– βεβαίως) δεν βλέπουμε να έχει απαντηθεί σχεδόν κανένα από τα βαθιά ερωτήματα
του σύγχρονου ανθρώπου. Ο Καπιταλισμός υπήρξε νικηφόρος. Τα υπερσυσωρευμένα
κεφάλαια, αγωνίζονται να προσανατολίσουν προς όφελος τους πολιτικές αποφάσεις. Η εφαρμοζόμενη σήμερα
νεοφιλελεύθερη πολιτική αντιμετώπιση της κρίσης (κάτω από το ασφυκτικό πλαίσιο
της συνθήκης και τις επιταγές της Ε.Κ.Τ και το Δ.Ν.Τ), θεοποιεί στο οικονομικό
πεδίο την απάλειψη των ελλειμμάτων και οδηγεί απ’ ότι φαίνεται σε πολλές
ταχύτητες. Η Δημοκρατία στον πλανήτη βρίσκεται σε αξιοθρήνητη
κατάσταση. Το πολιτικό περιβάλλον είναι εντελώς ασταθές.
ΤΙ ΜΕΛΛΕΙ ΠΡΟΚΥΨΕΙ;
Παραπομπές
· Karl Marx, “Μισθωτή
εργασία και κεφάλαιο, μισθός, τιμή, κέρδος”, μτφρ. Φ. Φωτίου, εκδ. ΣΤΟΧΟΙ, ΑΘΗΝΑ 1972
· James Fulcher, ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ,
Η εποχή μας σε 15 λέξεις, εκδ. Πανεπιστημιο της Οξφόρδης, μτφρ. Σ.
Φουρνάρος, 2006
· Σπύρος Μαρκέτος, Εξελίξεις στον Ευρωπαϊκό πολιτισμό
κατά τον 20ο αιώνα, εκδ. ΕΑΠ, ΠΑΤΡΑ
· Andrew
Heywood, Πολιτικές ιδεολογίες, Palarave-Mcmillan, 2005, μτφρ. Χ
.Κουτρής, εκδ. ΕΠΙΚΕΝΤΡΟ, 2007
· Νίκος Πουλαντζάς, Από τον Γ΄ τόμο του έργου “Η
φιλοσοφία, από τον Καντ στον Χούσερλ”, εκδ. ΓΝΩΣΗ, ΑΘΗΝΑ
